17 Aug,2025

काठमाडौं / १ भदौ – अमेजन बेसिनका मूल निवासी एक प्रकारका बख्तरबन्द कैटफिस नेपालका नदीमा पहिलो पटक भेटिएको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई स्थानीय जलजीव प्रणालीका लागि ठूलो खतरा मानिरहेका छन्।

२०१९ देखि २०२३ सम्मको अवधिमा पूर्वी नेपालको लोहन्द्रा नदीमा Pterygoplichthys disjunctivus प्रजातिका ४३ वटा नमुना संकलन गरिएको हो। यो प्रजातिलाई सामान्यतया ‘भर्मिकुलेटेड सेलफिन कैटफिस’ वा ‘जनिटर फिस’ भनेर पनि चिनिन्छ। अनुसन्धान परिणाम अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल BioInvasions Records मा प्रकाशित भएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राणी विज्ञ अस्मित सुब्बाले भने, “यो पहिलो पटक हो जब Pterygoplichthys प्रजाति नेपालको नदी प्रणालीमा पाइएको छ। तर यो यहाँ कसरी आइपुग्यो भन्ने स्पष्ट छैन।”

असामान्य अनुकूलन क्षमता

जनिटर फिसलाई एक्वेरियममा ट्यांकी सफा राख्न प्रयोग गरिन्छ। अमेजनबाट सुरु भएर यो प्रजाति अहिले एशिया र अमेरिकासहित विभिन्न ठाउँका नदीमा फैलिएको छ।
यसले आन्द्राबाट हावा सास फेर्न सक्ने क्षमता राख्छ, जसका कारण अक्सिजन कम भएको पानीमा वा केही घण्टासम्म पानीबाहिर पनि बाँच्न सक्छ। यसको कडा, ढाँचायुक्त स्केलका कारण यसलाई मार्न गाह्रो हुन्छ, र मानिसहरूले खान उपयुक्त मान्दैनन्।

नेपालसम्मको यात्रा

भारतका बिहार, उत्तर प्रदेश, र पश्चिम बंगालजस्ता नेपालसँग सीमा जोडिएका राज्यमा Pterygoplichthys प्रजातिका माछा पहिले नै पाइएको छ। सम्भावना छ कि यो माछा नदी हुँदै नेपाल छिरेको हो, तर लोहन्द्रा नदीको सिमित क्षेत्रमा मात्र भेटिनु यसमा शंका उत्पन्न गर्छ।
अर्को सम्भावना धार्मिक प्रथाअन्तर्गत माछा नदीमा छोड्ने चलन हो, जहाँ लामो यात्रा सहने सक्ने प्रजाति रोजिन्छ। तर माछा व्यापार मुख्यतया काठमाडौं वा पोखराझस्ता शहरमा सक्रिय हुने भएकाले यो कारण पनि पूर्ण निश्चित छैन।

पारिस्थितिक जोखिम

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका zoology का प्राध्यापक हरि शर्मा भन्छन्, “नेपालका नदीमा यसका प्राकृतिक सत्रु नभएकाले यसको संख्या तीव्र गतिमा बढ्न सक्छ, जसले स्थानीय प्रजातिलाई विस्थापित गर्न सक्छ।”
भारतमा यसकै कारण स्थानीय माछाको मात्रा घटेको अनुभव माछा व्यापारीहरूले गरेका छन्।

कमजोर नियमन र जलवायु असर

सन् २०२० को USAID प्रतिवेदनले नेपालमा नाइल तिलापिया र रेनबो ट्राउटसहित १६ विदेशी माछा प्रजाति भेटिएको उल्लेख गर्छ। विशेषज्ञहरूले एक्वेरियम र माछा फार्मको फोहोर व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट नियम नहुनु, र आयात नियमन कमजोर हुनु, द्रुत फैलावटको मुख्य कारण भएको बताउँछन्।
जलवायु परिवर्तनले पनि तल्लो भूभागका माछालाई पहाड र हिमाली क्षेत्रमा फैलिन सहयोग गर्न सक्छ।

तत्काल कदम

अनुसन्धानकर्ताहरूले माछा मार्ने वा हटाउने अभियान तुरुन्तै सुरु गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। सुब्बाले भने, “जहाँ भेटिन्छ, त्यहीँ यसलाई हटाउनुपर्छ। एक पटक फैलिसकेपछि नियन्त्रण गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ।”